Në korrik 2024, anija Moliva u largua nga Porti i Durrësit me 102 kontejnerë që dokumentet doganore i përshkruanin si “oksid hekuri”. Destinacioni: Tajlanda. Por kur anija arriti në Azi, e vërteta doli në shesh: kontejnerët transportonin 2,800 ton pluhur toksik nga furrat e çelikut — një produkt i rrezikshëm i pasur me kadmium dhe krom, të cilat janë helme për shëndetin dhe mjedisin. Tajlanda refuzoi të pranojë ngarkesën. Më 4 shkurt 2026, policia shqiptare arrestoi 20 persona dhe lëshoi 33 urdhër-arreste dhe arreste shtëpie në lidhje me këtë skemë trafikimi.
Skandali Kurum nuk është thjesht një rast i izoluar kontrabande. Ai ekspozon një të vërtetë më të hidhur: pavarësisht ligjeve të reja dhe njësive të specializuara, Shqipëria po shndërrohet në një pikë tranziti për mbetjet e rrezikshme të Evropës — dhe sistemi ynë i zbatimit të ligjit nuk po e ndalon.
Realiteti i trajtimit të mbetjeve të rrezikshme kërkon pajisje të specializuara dhe protokolle strikte
Anatomia e një trafikimi global
Mbetjet vinin nga furrat e Kurum International, një kompani çeliku turke që operon në Shqipëri. Produkti ishte “pluhur nga furra me hark elektrik” — një nënprodukt toksik i procesit të prodhimit të çelikut që klasifikohet si mbetje të rrezikshme sipas legjislacionit shqiptar. Sipas një analize të kryer në Itali, pluhuri përmban metale të rënda si kadmiumi dhe kromi, që janë kancerogjene dhe dëmtojnë ekosisteme ujore.
Por dokumentet doganore thoshin diçka tjetër. Kur kontejnerët u ngarkuan në Durrës, etiketat lexonin “oksid hekuri” — një material që, ndryshe nga pluhuri toksik, mund të eksportohet ligjërisht. Kjo mashtrim e thjeshtë ishte e mjaftueshme për t’i kaluar kontrollët doganore dhe për të nisur ngarkesën për në Azi.
Skema u zbulua vetëm falë Basel Action Network (BAN), një OJF amerikane që monitoron trafikun global të mbetjeve të rrezikshme. BAN ngriti alarmin, dhe qeveria tajlandeze refuzoi hyrjen e anijes. Kontejnerët u detyruan të kthehen në Durrës, ku Prokuroria urdhëroi sekuestrimin e tyre në tetor 2024.
Porti i Durrësit — pika nga ku u eksportuan illegjalisht 102 kontejnerë me mbetje toksike
Rrjeti i thyer i mbikëqyrjes
Hetimi i Prokurorisë së Durrësit zbuloi një dështim sistematik. Sipas raporteve, shkeljet përfshinin jo vetëm kompaninë Kurum dhe eksportuesin Sokolaj, por edhe Agjencinë Kombëtare të Mjedisit, Doganën e Durrësit dhe një kompani koncesionare në portin lindor. Me fjalë të tjera, çdo hallkë e zinxhirit të mbikëqyrjes dështoi — ose, edhe më keq, u korruptua.
Kjo nuk është befasuese kur shihen të dhënat. Eksperti Mihallaq Qirjo tha për Report TV se Kodi Penal ka 7 nene për ndëshkimin e krimeve mjedisore, por zbatimi është minimal — vetëm 0.25% e rasteve gjyqësore i përkasin sektorit të mjedisit. Midis viteve 2015-2019, u regjistruan 1,153 procedime për krime mjedisore, por vetëm 285 persona u dënuan. Kjo do të thotë që më shumë se 75% e rasteve përfundojnë pa asnjë llogaridhënie.
Pse? Munges provash, mangësi kapacitetesh, dhe mungesa e vullnetit politik. Disa krime mjedisore nuk lënë gjurmë, duke i bërë rastet të vështira në gjykatë. Por edhe kur ekzistojnë prova — si në rastin Kurum, ku kontejnerët fizikisht u kthyen dhe u analizuan — prokuroria dhe policia duhet të veprojnë me shpejtësi dhe vendosmëri.
Shqipëria si tranzit për Evropën
Çfarë shqetëson më shumë ekspertët nuk është vetëm se Kurum eksportoi mbetje të rrezikshme, por se Shqipëria po shfrytëzohet për të hequr mbetje toksike jo vetëm nga brenda vendit, por nga rajoni i gjerë, me destinacion final Azinë Lindore. Ndërsa BE-ja ka rregullore strikte për eksportin e mbetjeve të rrezikshme, vendet e Ballkanit Perëndimor shpesh përdoren si “zona gri” — vende ku kontrollet janë më të dobëta dhe korrupsioni më i lehtë.
Konventa e Bazelit, një traktat i Kombeve të Bashkuara që rregullon tregtinë e mbetjeve të rrezikshme, kërkon që vendi eksportues (Shqipëria), vendet e tranzitit dhe vendi importues (Tajlanda) të njoftohen dhe të miratojnë paraprakisht transferimin. Në rastin Kurum, asnjë nga këto kushte nuk u plotësua. Shqipëria nuk e miratoi eksportin, shtetet e tranzitit nuk u njoftuan, dhe Tajlanda nuk dha asnjëherë pëlqim. Kjo e bën trafikimin flagrantisht ilegal sipas ligjit ndërkombëtar.
Industria e çelikut prodhon nënprodukte toksike që kërkojnë menaxhim të kujdesshëm mjedisor
Çfarë po bëhet — dhe çfarë duhet të bëhet
Ka shenja shprese. Në dhjetor 2024, Shqipëria themeloi një njësi të re policie të dedikuar për krimet mjedisore dhe trafikun e paligjshëm të faunës. Projekti EU4LEA po forcon kapacitetet e Policisë së Shtetit, SPAK-ut dhe Prokurorisë së Përgjithshme për të adresuar krimet mjedisore. OSBE-ja që nga 2015 ka mbështetur autoritetet kombëtare për të kuptuar më mirë krimet mjedisore dhe për të ndërtuar kapacitete.
Ndryshimet ligjore gjithashtu janë bërë. Kodi Penal u ndryshua në tetor 2019, duke kriminalizuar shumë vepra që dikur ishin vetëm shkelje administrative. Dënimet u rritën — për disa vepra, burgimi mund të jetë 15-20 vjet.
Por organizatat mjedisore kërkojnë më shumë. Pas zbulimit të skandalit, BAN, EARTH Thailand dhe Milieukontakt Shqipëri kërkuan masa të menjëhershme për të parandaluar përsëritjen e situatës dhe ndryshime ligjore që do të pengonin trafikun e mbetjeve të rrezikshme. Rekomandimi kryesor: një ndalim i përkohshëm i të gjitha eksporteve të mbetjeve të rrezikshme derisa sistemi i mbikëqyrjes të forcohet.
Çmimi i dështimit
Për një familje në Durrës ose një komunitet bregdetar, këto mbetje nuk janë vetëm shifra në një raport. Mbetjet e rrezikshme që nuk trajtohen siç duhet mund të ndotin ujërat nëntokësore, të vrasin peshqit, të helmojnë fëmijët. Edhe nëse kontejnerët Kurum nuk u derdhen në tokën shqiptare, fakti që Shqipëria po bëhet një tranzit për trafikun global tregon se mbikëqyrja jonë mjedisore po dështon — dhe kjo krijon precedentë të rrezikshëm.
Skandali gjithashtu dëmton reputacionin e Shqipërisë në skenën ndërkombëtare, veçanërisht ndërsa vendi po përpiqet të përmbushë kriteret e BE-së për anëtarësim. Brukseli kërkon që Shqipëria të demonstrojë qeverisje të mirë mjedisore. Skandalet si Kurum dërgojnë sinjale të kundërta.
Rruga përpara
Tani që 20 persona janë arrestuar dhe 33 janë nën hetime, sfida e vërtetë është t’u sigurohemi që këto raste të arrijnë deri në gjykatë — dhe që të sjellin dënime. Nëse Shqipëria dëshiron të thyejë kulturën e pandëshkueshmërisë për krimet mjedisore, duhet të fillojë këtu: me transparencë, gjyqe të shpejta dhe dënime që dërgojnë një mesazh të qartë.
Gjithashtu duhet të forcojmë kapacitetet tona. Doganat kanë nevojë për trajnime për të identifikuar mbetje të rrezikshme. Agjencia Kombëtare e Mjedisit ka nevojë për më shumë inspektorë dhe laboratorë. Prokuroria ka nevojë për ekspertizë teknike për të ndërtuar raste të forta ligjore.
Por mbi të gjitha, duhet vullnet politik. Nëse autoritetet vazhdojnë të trajtojnë krimet mjedisore si prioritet sekondar, Shqipëria do të vazhdojë të shfrytëzohet si një pikë tranziti për mbetjet toksike të Evropës — dhe toka jonë, ajri ynë dhe ujërat tona do të paguajnë çmimin. Skandali Kurum është një thirrje zgjimi. Pyetja është: a do të dëgjojmë?