Në një shoqëri ku “bëhu burrë” dhe “mos u ankua” janë ndër këshillat e para që merr në jetë, sëmundjet mendore mbeten ndër temat më të heshtuar në Shqipëri. Por heshtja nuk do të thotë mungesë — do të thotë vuajtje pa fjalë. Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë, 76% deri 85% e shqiptarëve me çrregullime të rënda mendore nuk marrin asnjë trajtim. Jo se nuk duan — por sepse nuk ka ku të shkojnë, nuk dinë se mund të shkojnë, ose kanë frikë nga gjykimi. Kjo po ndryshon ngadalë, por ndryshimi kërkon së pari të kuptojmë sa e thellë është problemi.
Numrat Pas Heshtjes — Sa Pak Profesionistë Kemi
Le t’i shikojmë të dhënat ashtu siç janë. Shqipëria ka vetëm 1.83 psikiatër për 100,000 banorë — krahasuar me 4.95 në Bosnjë, 6.75 në Bullgari, dhe 12.88 në Greqi. Për psikologë brenda shërbimeve komunitare të shëndetit mendor, numri është ende më shqetësues: vetëm 6 psikologë në të gjithë vendin, ose 0.2 për çdo 100,000 banorë.
Kjo do të thotë se një qytet si Elbasani, me mbi 100,000 banorë, mund të ketë zero psikologë në strukturat publike komunitare. Shtoji këtu faktin se 3,500 profesionistë mjekësorë shqiptarë janë larguar vetëm drejt Gjermanisë në dekadën e fundit — duke përfshirë psikiatër dhe infermierë specializuar — dhe e kupton pse sistemi nuk mjafton.
Edhe kur dikush guxon të kërkojë ndihmë, kostoja bëhet pengesë. Një seancë me psikiatër privat kushton rreth 40 euro, ndërsa një vlerësim për ADHD ose autizëm mund të shkojë deri në 300 euro — shuma të papërballueshme për shumicën e familjeve shqiptare.
Nga ana pozitive, ka lëvizje. Numri i punonjësve të shëndetit mendor u rrit nga 10.2 në 13.64 për 100,000 banorë midis 2014 dhe 2020, sipas të dhënave të WHO-s. Por hendeku mbetet i gjerë.
Stigma — Armiku i Padukshëm
Në shumicën e shoqërive, nuk është vetëm mungesa e shërbimeve që pengon trajtimin — është turpi. Në Shqipëri, kjo ndjen peshë të veçantë. Një studim i fundit me studentë shqiptarë universitarë zbuloi se pengesat kryesore për të kërkuar ndihmë psikologjike janë: frika nga vetë-zbulimi, koha e gjatë e pritjes për shërbime, dhe dyshimet mbi vlerën ose konfidencialitetin e trajtimit.
Në kontekstin kulturor shqiptar, shëndeti mendor ende shihet shpesh si “dobësi” ose “çmenduri” — jo si gjendje mjekësore që trajtohet njësoj si diabeti ose presioni i lartë. Kjo bën që shumë njerëz të vuajnë në heshtje për vite, duke iu drejtuar vetëm familjes ose — në rastet më të mira — mjekut të familjes, i cili shpesh nuk ka trajnim të mjaftueshëm në shëndetin mendor.
Shkrimi reflektues dhe ditari personal janë ndër teknikat e para që rekomandojnë psikologët për menaxhimin e ankthit
Çfarë Po Ndryshon — Plani Kombëtar 2023-2026
Qeveria shqiptare mori një hap konkret me Planin e Veprimit për Shëndetin Mendor 2023-2026, që synon të bashkojë shërbimet shëndetësore dhe sociale nën një vizion të përafruar me standardet e BE-së. Ndër arritjet deri tani:
- 10 Qendra Komunitare të Shëndetit Mendor (QKSHM) janë krijuar në të gjithë vendin, 4 prej tyre me ekipe të dedikuara për fëmijë dhe adoleshentë
- 50 punonjës psikosocialë janë emëruar në qendrat shëndetësore të kujdesit parësor, për të adresuar nevojat e grupeve të cenueshme
- Punime rindërtimi dhe modernizimi po kryhen në spitalet e Elbasanit dhe Vlorës
- Fokusi ka kaluar nga hospitalizimi i gjatë drejt shërbimeve komunitare — me shtëpi të mbështetura dhe qendra ditore
Ky ndryshim nga modeli spitalor në modelin komunitar është thelbësor. Historikisht, shëndeti mendor në Shqipëri nënkuptonte vetëm spitalin psikiatrik — një vend stigmatizimi, jo shërimi. Qendrat komunitare e sjellin trajtimin më pranë njerëzve, në ambiente më njerëzore.
Të Rinjtë Po Thyejnë Tabutë
Ndoshta shenja më shpresëdhënëse vjen nga gjenerata e re. Programi i Përbashkët UNICEF-WHO për Shëndetin Mendor, aktiv në Shqipëri që nga 2022, ka arritur miliona të rinj me programe ndërgjegjësimi dhe parandalimi. Të rinjtë shqiptarë po flasin hapur në rrjete sociale për ankthin, depresionin, dhe terapinë — diçka e paimagjinueshme para dhjetë vjetësh.
Por realiteti mbetet i vështirë. Rreth një e treta e adoleshentëve raportojnë simptoma depresioni, dhe 42% përjetojnë ankth mesatar deri të rëndë. Ndërkohë, vetëm 20% e studentëve universitarë mendojnë se nevojat e tyre për shëndetin mendor adresohen në mënyrë adekuate nga shërbimet universitare.
Programi UNICEF UPSHIFT ka fuqizuar mbi 7,500 të rinj që nga 2020, duke arritur indirekt mbi 220,000 të tjerë me nisma që adresojnë shëndetin mendor në shkolla. Ndër projektet e dala prej tij është platforma Immal, e zhvilluar nga të rinj shqiptarë për mirëqenien psiko-emocionale të personave me sëmundje kronike.
Platformat dixhitale po ndihmojnë të mbushin hendekun. Bliss, një platformë online terapie me rreth 30 psikologë dhe seanca nga 30 euro, u mundëson shqiptarëve — veçanërisht diasporës në 10 vende — të aksesojnë ndihmë profesionale në gjuhën amtare. Për ata brenda Shqipërisë, qendrat komunitare dhe shërbimi psikologjik i Universitetit të Tiranës ofrojnë mundësi pa kosto. Terapia online eliminon një pengesë të madhe stigme — nuk duhet të shfaqesh fizikisht në një klinikë.
Ekuilibri mendor ndërtohet hap pas hapi — njësoj si gurët e balancuar që durim krijojnë
Çfarë Mund të Bësh Ti — Sot
Shëndeti mendor nuk është luksi i atyre që “kanë probleme.” Është mirëqenie themelore — njësoj si gjumi, ushqimi, lëvizja fizike. Nëse ke ditë kur nuk gjen motivimin, kur ankthi të bllokon para vendimeve, kur ndjehesh i vetmuar edhe mes njerëzve — kjo nuk është dobësi. Është sinjal.
Hapi i parë nuk kërkon guxim të madh — kërkon vetëm një veprim të vogël. Fol me dikë që e beson — mik, familjar, ose mjekun e familjes, i cili tani mund të të referojë te një nga 50 punonjësit psikosocialë në qendrat shëndetësore. Ose thjesht nis duke shkruajtur — 10 minuta çdo mbrëmje, vetëm për veten, pa gjykim. Heshtja e thyer vetëm kur dikush flet i pari.