Imagjinoni një ishull të vogël në Mesdhe, 5 km nga bregdeti shqiptar, ku fokat munk — ndër mamiferet më të rrezikuar në botë — gjejnë strehim në shpella bregdetare. Ku livadhet e Posidonisë shtrihen nën ujë si pyje të gjelbra, duke mbajtur ekosistemet detare gjallë. Ku 36 speciet e tjera të kërcënuara globalisht gjejnë një nga vendet e fundit të sigurta në Mesdhe. Tani imagjinoni një resort luksoze prej €1.4 miliardë në të njëjtin vend. Ky nuk është një skenar hipotetik — ky është Ishulli i Sazanit në 2026.
Në janar 2025, Kryeministri Edi Rama miratoi një nga projektet më ambicioze turistike në historinë shqiptare — transformimin e Ishullit të Sazanit nga një ish-bazë ushtarake e braktisur në një destinacion luksoze me hotel pesë yje, marina private, dhe infrastrukturë turistike në shkallë të gjerë. Investitorët — Jared Kushner dhe Ivanka Trump — e vizionojnë Sazanin si “parajsën e re të Mesdheut”. Por 41 organizata mjedisore nga 28 vende kanë një vizion krejtësisht tjetër: një katastrofë ekologjike në pritje.
Pyetja nuk është nëse Shqipëria ka nevojë për turizëm — e ka. Pyetja është çfarë jemi të gatshëm të sakrifikojmë për të.
Projekti — €1.4 Miliardë për Transformimin e Sazanit
Projekti i Kushner dhe Trump parashikon ndërhyrje në një sipërfaqe prej 45 hektarësh në Ishullin e Sazanit, një tokë që ka qenë e mbyllur për publikun për dekada si bazë ushtarake. Investimi total — rreth €1.4 miliardë — do të krijojë vende pune, do të tërheqë turistë me të ardhura të larta, dhe do të vendosë Shqipërinë në hartën e destinacioneve eksluzive mesdhetare.
Në letër, shifrat janë joshëse. Turizmi tashmë kontribuon mbi 8% të GDP-së shqiptare dhe punëson rreth 42,000 persona, duke përfaqësuar 38% të eksporteve totale. Në 2023, Shqipëria u rendit e katërta globalisht për rritjen më të madhe të mbërritjeve turistike ndërkombëtare. Një projekt si ai i Sazanit mund të dyfishojë këto shifra.
Por çështja është se çfarë po ndërtohet, ku po ndërtohet, dhe çfarë po shkatërrohet në proces.
Zhvillimi i shpejtë bregdetar po ndryshon pamjen e bregdetit shqiptar
Rreziku Mjedisor — Speciet që Nuk Mund të Zhvendosen
Ishulli i Sazanit dhe deti rreth tij ofrojnë habitate kritike për disa nga speciet më të rrezikuara në botë, duke përfshirë fokën munk mesdhetare (Monachus monachus), e listuar në Listën e Kuqe të IUCN dhe nën Konventën për Speciet Migratore (CMS). Focat munk janë një nga mamiferet më të rrezikuar në planet — mbeten më pak se 700 individë në të gjithë botën. Çdo shpellë bregdetare ku ato gjejnë strehim ka një vlerë të pallogaritshme për mbijetesën e specit.
Ndërtimi i një resorte me infrastrukturë në shkallë të gjerë — trafik detar, rrugë, sisteme të ujërave të zeza — përbën një kërcënim serioz për habitatet delikate. Zhurma, ndriçimi artificial, ndotja, dhe prania e shtuar njerëzore mund të dëbojnë jetën e egër nga zonat kritike, duke përfshirë shpellat bregdetare që janë thelbësore për mbijetesën e fokës munk.
Livadhet e Posidonisë përreth Sazanit mbulojnë 1,658 hektarë dhe formojnë një asociacion kritik, duke ofruar strehim dhe ushqim për shumë specie detare. Posidonia oceanica është një bimë detare që kontribuon në biodiversitetin e lartë të makrofaunës së fundit detar — sfungjerët, cnidarët, bryozoanët, molusqet, ngjitësat, kërpudhat e detit, ekinodermat dhe ascidet. Këto livadhe janë gjithashtu thelbësore për klimën — ato sekuestrojnë karbon me një ritëm më të lartë se pyjet tropikale.
Mamiferët detar të rrezikuar varen nga habitatet e mbrojtura
Dhe pastaj janë 36 speciet e tjera globalisht të kërcënuara që gjejnë strehim në këtë zonë — korali i kuq (Corallium rubrum), midhja e datës (Lithophaga lithophaga), merlani i errët (Epinephelus marginatus), ylli i detit vjollcë (Ophidiaster ophidianus), delfini i përbashkët (Delphinus delphis), dhe breshka kokëmadhe (Caretta caretta).
Konteksti më i Gjerë — Bumi Turistik që Po Tejkalon Kapacitetin
Sazan nuk është rast i izoluar — është simptoma e një tensioni më të madh midis rritjes ekonomike dhe mbrojtjes mjedisore në Shqipëri. Rritja e turizmit në Shqipëri prej 80% ka sjellë blloqe trafiku, plazhe të mbingarkuara, dhe ndërtim të shpejtë që po mbingarkojnë infrastrukturën bregdetare në të gjithë jugun.
Rreth një e treta e 427 km të vijës bregdetare të Shqipërisë po erohet nga valët e dhunshme, dhe sfida po përshpejtohet me shpejtësi alarmante për shkak të stuhive të shkaktuara nga klima dhe ngritjes së nivelit të detit. Shqipëria është një nga vendet më të prekura nga erozionibregdetar në Evropë.
Në të njëjtën kohë, migrimi drejt zonave bregdetare i kombinuar me zhvillimin e shpejtë dhe kryesisht të parregulluar urban, turistik dhe industrial ka çuar në ndotjen e ujit, erozionin e tokës, dhe peshkimin e tepruar, duke kërcënuar biodiversitetin detar dhe bregdetar dhe qëndrueshmërinë e mallrave dhe shërbimeve të ekosistemit. Shqipëria ka një nga normat më të larta të humbjes së biodiversitetit në Evropë.
Pyetja që lind është — sa më shumë mund të ndërtojmë para se brigjet tona të bëhen të panjohshme?
Çfarë Po Bëhet — Opozita dhe Parku Kombëtar
Parku Kombëtar Detar Karaburun-Sazan u shpall në 2010 dhe mbulon mbi 125.70 km², duke përfshirë kufirin e Gadishullit të Karaburunit dhe Ishullin e Sazanit. Konventa e Barcelonës e ka klasifikuar këtë park detar si Zonë e Veçantë e Mbrojtur me Rëndësi Mesdhetare. Parku detar është identifikuar si Zonë e Rëndësishme për Zogjtë dhe Bimët, sepse mbështet specie të jashtëzakonshme zogjsh dhe speciet.
Ky status i mbrojtur duhet, në teori, të kufizojë zhvillimin. Por mbrojtja në letër dhe mbrojtja në terren janë dy gjëra të ndryshme. Qeveria shqiptare ka themeluar një Ministri të përbashkët të Turizmit dhe Mjedisit në 2017, me qëllimin për të siguruar që mbrojtja mjedisore të mos pakësohet paralelisht me rritjen e industrisë.
Në janar 2026, 41 organizata mjedisore nga 28 vende bënë thirrje për ndalimin e zhvillimit, duke thënë se ajo kërcënon biodiversitetin e çmuar të zonës. Këto organizata — duke përfshirë grupe ndërkombëtare si Oceana, WWF, dhe disa OJF vendase — argumentojnë se ndërtimi i një resorte luksoze me infrastrukturë në shkallë të gjerë është i papajtueshëm me statusin e mbrojtur të zonës.
Përgjigja e qeverisë shqiptare? Projekti vazhdon. Argumenti ekonomik — vende pune, investim i huaj, turizëm me të ardhura të larta — duket se po peshon më shumë se argumenti ekologjik.
Rruga Përpara — A Mund të Ekzistojnë të Dyja?
Kjo nuk është një çështje e zezë-bardhë midis zhvillimit dhe mbrojtjes. Është një çështje e mençurisë — si të zhvillohemi pa shkatërruar atë që turistët vijnë të shohin.
Shqipëria ka bërë përparim në zgjerimin e rrjetit të saj të zonave të mbrojtura. Në 2022, vendi zgjero zonat e mbrojtura për të mbuluar 21.4% të territorit të saj nga 17.5%, duke përfshirë themelimin e Parkut Kombëtar të Alpeve Shqiptare dhe — më famëkeqja — Parkut Kombëtar Lumi i Egër Vjosa. Këto janë fitoret që duhet të festohen.
Por e vërteta është se turizmi që nuk respekton ekosistemet është vetëshkatërrues. Turizmi sjell 2.5 miliardë euro në Shqipëri. Plazhet e ndotura, deti i mbingarkuar, dhe zonat e shkatërruara e rrezikojnë direkt këtë të ardhur. Turistët nuk vijnë për të parë ndërtesa betoni — ata vijnë për natyrën.
Alternativat ekzistojnë. Një përvojë e re udhëtimi, e inspiruar nga metodologjia MEET për zhvillimin e ekoturizmit në zonat e mbrojtura, do të mbështesë përpjekjet drejt planifikimit dhe menaxhimit më të qëndrueshëm mjedisor të turizmit. Ekoturizmi — jo turizmi masiv — është rruga që siguron të ardhura afatgjata pa shkatërruar burimet natyrore.
Në vend që të ndërtojmë resort luksoze në zonën më të ndjeshme, pse të mos zhvillojmë turizëm të përgjegjshëm që respekton kufijtë ekologjikë? Pse të mos investojmë në infrastrukturë që shërben lokalët dhe turistët pa dëmtuar habitatet kritike?
Zgjedhja Jonë — Çfarë Lloj Shqipërie Duam?
Vendimi për Sazanin nuk është vetëm për një ishull — është për të ardhmen e bregdetit shqiptar. Nëse një zonë e mbrojtur zyrtarisht, e njohur nga Konventa e Barcelonës, mund të transformohet në një resort luksoze, atëherë çfarë do të thotë “i mbrojtur” në Shqipëri?
Të rinjtë shqiptarë — brezi që do të trashëgojë këto brinjë — kanë të drejtë të pyesin: çfarë vjen më parë, fitimi afatshkurtër apo trashëgimia afatgjatë? Shqipëria ka bërë zgjedhje të guximshme në të kaluarën — shpalli Vjosën park kombëtar kur presioni për hidrocentralet ishte intensiv. Zgjedhjet e guximshme kërkojnë vizion, jo vetëm kalkulim ekonomik.
Sazan ende qëndron i paprekur, deti rreth tij ende jep jetë për fokatë munk, livadhet e Posidonisë ende rrjedhin si pyje nënujore. Por koha po rrjedh. Vendimi që do të merret në muajt e ardhshëm do të përcaktojë nëse nipërit tanë do ta shohin Sazanin si një parajsë ekologjike të ruajtur — apo si një tjetër rast të mundësisë së humbur.
Çfarë do të zgjedhim ne?